Met releases zoals GTA5, The Last of Us en BioShock Infinite was 2013 een goed jaar voor gaming. Waarom, dan, beten kwade gamers zich vast in hun luidkeelse afkeur van het gratis indiespel Depression Quest?
In deze interactieve visual novel krijgen spelers verschillende situaties voorgeschoteld vanuit het perspectief van iemand die lijdt aan depressie. Ze worden uitgenodigd om een reactie te kiezen óf ervan weerhouden om een bepaalde keuze door te voeren, aangezien mensen met depressie niet altijd in staat zijn om (evidente) keuzes te maken. Critici waren enthousiast over zowel het topic als de gameplay, maar het spel kreeg overwegend negatieve gebruikersreviews. Daarenboven kreeg niet alleen het spel backlash; de persoonlijke gegevens van de ontwikkelaar, Zoë Quinn, werden gelekt, waarop die bedreigende mails ontving, en telefoontjes van mannen die hoorbaar masturbeerden aan de lijn, of die zeiden dat ze Quinn wilden verkrachten en hoopten dat die zou sterven[a]. Elders online verschenen valselijke aantijgingen over belangeninmenging; in een "tell all blog" schreef een boze ex dat Quinn hem zou hebben bedrogen met een journalist, waardoor deze laatste het spel positief had gereviewed (de journalist in kwestie had… het spel niet gereviewed). Het is duidelijk dat deze overreactie in feite niets te maken had met het spel op zich, maar dat er online een gecoördineerde inspanning ontstaan was om Quinn te vernietigen als persoon - en Quinn was niet de enige.
Dit was de start van Gamergate[b], een reactionaire online beweging bestaande uit ontstemde (voornamelijk mannelijke) "core gamers". Leden uit deze groepering vonden elkaar in hun diepe onvrede over de manier waarop genderpolitiek, culturele diversiteit, politieke correctheid... de video game industry "verziekten". Uitgangspunt was daarbij, in de meeste gevallen, het eeuwenoude adagium: 'bad because woman'. In het Gamergate-wapenarsenaal zaten onder meer doxxing (persoonlijke gegevens lekken), verkrachtings- en doodsbedreigingen en swatting (onder valse voorwendselen de hulpdiensten naar iemand sturen) van vrouwelijke en AFAB (assigned female at birth) slachtoffers. Leden organiseerden zich op online fora zoals 4chan, 8chan en Reddit, enerzijds dus om individuele vrouwen en AFAB personen lastig te vallen, maar anderzijds ook om door middel van astroturfing consensus te veinzen; via fake accounts en bots duwden ze de hashtag #Gamergate de ether in en postten ze talloze bijdragen onder verschillende aliassen, zodat het leek alsof hun grieven een breed gedragen protest vormden[c]. Op die manier konden toevallige voorbijgangers online makkelijk worden meegesleurd in een discours dat voor hen overkwam als "algemeen aanvaard". Dit zijn beweegredenen én tactieken die we in de mainstream pas later zijn gaan associëren met het draaiboek van alt right, maar die destijds hun effectiviteit bewezen.
Dit is deel 2 van een reeks
In deel 1 ('EEN WERELDWIJDE LADING AAN SLECHT NIEUWS') zette ik een aantal lijnen uit in mijn onsamenhangende mijmeringen over leven in 2026, met als thema's het spanningsveld tussen verbondenheid en eenzaamheid; algemene stuurloosheid en individualisme; en passiviteit/een freeze-reactie ten aanzien van de veelheid aan prikkels, impulsen en slecht nieuws waarmee we dagelijks geconfronteerd worden. Ik bedoel: vanochtend (8 april 2026) werd ik wakker met het nieuws dat er in Iran ondanks dreigementen dus toch geen samenleving uitgeroeid is en nadien heb ik gewoon maar even zitten scrollen, totaal overweldigd. Ik heb in deel 1 ook Cambridge fout gespeld - ik vond al dat het er vreemd uitzag zonder 'd'. Maar vanuit die introductie wilde ik het dus gaan hebben over de heropflakkering van 2010s era anti-SJW en anti-feminisme discours. Voordat ik dat kan doen, echter, wil ik schetsen wat ik hieronder versta.
De opkomst van popfeminisme in de mid-jaren 2010
Dat Gamergate ruwweg midden de jaren 2010 plaatsvond, is naar mijn mening niet toevallig. Waar bekende vrouwen er in de eerste helft van het decennium nog voor terugdeinsden om zichzelf "feminist" te noemen[d], trad Beyoncé tijdens de VMA's van 2014 op voor het woord "FEMINIST" in gigantische letters[e]. Datzelfde jaar was er 'The Fappening', het schandaal waarbij naaktfoto's van talloze (vaak vrouwelijke) beroemde personen online ten grabbel werden gegooid, waardoor revenge porn bespreekbaar gemaakt werd[f, maar niet voor iedereen, lol: lees gewoon dit artikel van een man die vindt dat je hier als vrouw maar mee moet kunnen lachen! Violation = funny ok ok???]. Dit jaar kwam ook het boek 'Everyday Sexism' uit van Laura Bates (die in 2012 #everydaysexism[g] gelanceerd had). In onze contreien werd intimidatie op straat in 2012 zichtbaar gemaakt in de film Femme de la Rue[h] en deelden vrouwen in 2015 hun ervaringen met grensoverschrijdend gedrag via #wijoverdrijvenniet[i];[j]. Het leek erop dat feministische inhouden, groot en klein, gestaag aan belang en zichtbaarheid wonnen in deze periode. Tegen het einde van het decennium werden ongelijkheid en grensoverschrijdend gedrag met #MeToo schijnbaar meer bespreekbaar dan ooit - en ik denk dat we dat ook wel konden gebruiken tijdens Trumps eerste termijn. Het is echter niet zo dat de grotere zichtbaarheid en bespreekbaarheid van feministische thema's geleid heeft tot betere omstandigheden voor vrouwen, en daar zijn volgens mij twee redenen voor.
Vermarkting: verenging en verfletsing
Toen feminisme op deze manier de mainstream betrad en 'cool' werd, werd de beweging gecommodificeerd en uitgehold tot statements en slogans op waterflessen en pins en prints en t-shirts. Weet je nog toen je eender wat kon kopen met een borstenprint op? Ah, the two genders anno 2014: SNOR en BORST.
In de mid-jaren 2010 devolueerde de term feminisme van een collectivistische, radicale sociale beweging naar een 'label' voor individuen met een hemeltergend vage betekeniswaarde. 'Een feminist zijn' kan zo van alles en eender wat betekenen: dat je soms een goedbedoeld maar uitermate nietszeggend statement maakt ("ik vind dat iederéén rechten zou moeten hebben!"), dat je een 'smash the patriarchy' mok hebt gekocht bij Urban Outfitters, dat je the nipple hebt gefreed, dat je er als individuele vrouw ondanks alles in slaagt om toch te excelleren (cf. girlbosses en girl power, zie ook: infantilisering), dat je een 'girls' girl' bent... In die zin is pop feminism flets, veilig en vooral gericht op witte cishetvrouwen uit de (hoge) middenklasse - niet in het minst vanwege de nadruk op het 'kopen' van je identiteit via allerlei spullen die aan buitenstaanders signaleren dat je 'erbij hoort' en 'trendy' bent. Pop feminism verwijst wel naar bepaalde feministische waarden en principes, maar die worden verder niet gedefinieerd noch omgezet in actie, en daardoor verengd: feminisme kan eender wat zijn dat je wilt. Zolang het maar comfortabel is en niet te uitdagend of veelzeggend, en zolang het maar beperkt blijft tot het individu.
Netwerkdenken: verbreding en intensifiëring
De mainstreamificatie van feminisme valt tegelijk niet los te zien van de opkomst van een bredere sociale beweging die, in tegenstelling tot pop feminism, gekenmerkt werd door luide overtuiging en uitgesproken activisme ten voordele van sociale rechtvaardigheid ('social justice'). Dit is wat we destijds ook 'woke' noemden*.
*Woke is een woord dat een razendsnelle, maar voorspelbare betekenisverschuiving heeft gekend in de laatste eeuw. Via de Black Lives Matter-protesten in Ferguson in 2014 werd het woord 'woke' vanuit haar AAVE (African American Vernacular English)-herkomst gekatapulteerd naar de globale mainstream. In eerste instantie werd de denotatie van het woord daarbij uitgebreid: 'woke' ging niet enkel (en helaas zelfs niet voornamelijk) meer over de effecten van de historische uitbuiting van zwarte Amerikanen en het systemisch racisme in de moderne Amerikaanse samenleving, maar, en dit is zeer beknopt, over bewustzijn van verschillende vormen van structurele ongelijkheid, en hoe die elkaar doorsnijden en beïnvloeden. Voor een tijd werd 'woke' daarbij een neutrale connotatie gegund, maar het zou al gauw fungeren als een vergaarbak voor alles wat als 'links' en daardoor 'ongewenst' gezien wordt, zoals 'cancel culture', 'zelfcensuur', 'hysterie', 'onverdraagzaamheid', 'performatief activisme'... Voor een volledig overzicht van de windmolens waartegen rechts strijdt in hun gevecht tegen 'woke', raad ik Bart De Wevers "publicatie" 'Over woke' aan. Maar als je een fatsoenlijk boek wil lezen over hoe rechts-conservatieven (mainstream en extremistisch) gebruikmaken van fantasiebeelden om af te leiden van de manier waarop ze vanuit hun eigen machtspositie ongelijkheid in de hand werken, raad ik Judith Butlers 'Who's afraid of gender?' aan. Samenvattend: 'woke' is tegenwoordig alles wat je volgens rechts zou moeten haten, uitgerekt tot haar belachelijke en onlogische limiet via stereotyperende en geringschattende voorstellingen. Maar sta me toe om mijn nostalgiebril nog even op te houden:
Voor mij was feminisme de toegangspoort tot de ontwikkeling van de rest van mijn denken, aangezien ik in deze periode (online en via onderwijs) meer inzicht en tools ontwikkelde om om te gaan met de wereld en mijn plaats erin. En ik denk niet dat ik daar alleen in was. Via de olievlek die woke was, maakten mensen kennis met concepten zoals intersectionaliteit, hegemonie en (hetero)normativiteit, met termenparen zoals geslacht/gender, cis/trans, binair/non-binair, met frameworks zoals (culturele) dekolonisatie, anti-imperialisme, antikapitalisme, met bewegingen zoals disability advocacy en body positivity/neutrality... Verschillende zaken werden met elkaar in verbinding gebracht in een netwerk, en ik ben heel erg fucking dankbaar voor deze inzichten. Bart De Wever can, respectfully, eat a dick met zijn pamflet vol drogredenen en stromanargumenten dat ik voor de een of andere reden volledig heb uitgelezen tijdens mijn vakantie: ik ben nog niet 'Over woke'. En, by the way, je tekst wordt niet beter noch kwaliteitsvoller van een gigantische interlinie en een tekengrootte aangepast aan de mensen die in het ISS werken. Het vermomt gewoon een "argumentatie" die één toiletbezoek in beslag neemt (en waard is) als een koffietafelboek dat je gauw wegsmijt en in brand steekt als er bezoek komt, om te voorkomen dat ze het zien. Waar was ik gebleven?
Blue hair and pronouns
Net zoals 'woke' snel gefnuikt moest worden en het woord quasi onmiddellijk een pejoratieve betekenis kreeg, werd 'social justice warrior' (SJW) een scheldwoord dat gebruikt werd voor eender wie die een beetje sociaal bewust was, handelde of overkwam - en bij uitstek vrouwen en AFAB-personen. Om terug te komen naar de hoopvolle opkomst van feminisme en haar plotse duikvlucht: het lijkt erop dat, zodra vrouwen winnen aan zichtbaarheid, hun belangen verdedigen, hun stem opheffen en feministische thema's massaal naar de publieke ruimte brengen, ze koste wat kost moeten worden tegengehouden. Dat is echter geen nieuws, aangezien het letterlijk een tale as old as time is. Daarnaast denk ik dat de zichtbare onsamenhangendheid van feminisme in dit neoliberaal klimaat te veel ruimte liet voor heftige kritiek; doordat het feminisme zichzelf tegelijk onvoldoende (door commodificatie) en volgens sommigen té serieus nam (door activisme), openbaarden zich voor tegenhangers verschillende paden om de beweging onderuit te halen.
Mensen die zich bezighielden met meer oppervlakkige uitingen van feminisme werden beschouwd als domme ganzen die niet wisten waarover ze het hadden, en werden in het algemeen niet serieus genomen. Mensen die boodschappen verspreidden of actie ondernamen om maatschappelijke ongelijkheid aan te kaarten of te ontmantelen, werden uitgekafferd of belachelijk gemaakt via stereotyperende memes, en anti-SJW en "triggered feminist" compilations. Omdat 'woman' = inderdaad 'zo bad', waren daar vaak zelfs geen woorden bij nodig: een foto van een vrouw met blauw haar en een protestbord volstond. Dat weerhield mensen er evenwel niet van om een hele reeks aan steeds evoluerende geringschattende termen te bedenken naast 'social justice warrior', zoals 'woke scold', 'snowflake', 'soy boy' en 'beta'. Lokaal hadden we 'Gütmensch', 'deugdpronker' en, ik denk, tegenwoordig, 'wokie'? We zijn in het Nederlandse taalgebied schijnbaar de creatieve vonk kwijt, aangezien het erop lijkt dat het nooit beter geworden is dan 'Gütmensch'. Wat voor een sick goddamn burn is het eigenlijk ook om "goed" genoemd te worden?? Absoluut gestoorde acties. Ongeëvenaard. Ik zal zeker mijn gestempelde "OWNED"-kaart afgeven aan de kassa wanneer ik extra zwachtels en Flamigel ga halen.
Het waren niet alleen de snotetende keldernozems op sociale media die zich openlijk tegen het feminisme keerden. Deze periode luidde de opkomst in van verschillende conservatieve "sterren", zoals Ben Shapiro, Steven Crowder, Tim Pool en wijlen Charlie Kirk, die intussen de beweging maakten van online naar de mainstream (niet allemaal in gelijke mate). In Vlaanderen hadden we destijds columns van onder andere H*lslag, B*udry[k] en P*hlmann[l, hij was zijn tijd hiermee ver vooruit];[m] om ons te voorzien van kritiek op onder andere genderkwesties en politieke correctheid, en wat later kregen we Van L*ngenhove op ons bord met zijn kortstondige doch turbulente carrière in de politiek. Hij is intussen definitief veroordeeld voor racisme en negationisme, waaruit blijkt dat we vandaag de dag dan toch nog ergens een grens van fatsoen kunnen trekken. Yay voor ons!
Is de slinger doorgeslagen?
Heeft de krachtige maar korte boom van popfeminisme in de mid-jaren 2010 er dan voor gezorgd dat "de slinger" is "doorgeslagen", waardoor reactionaire bewegingen en de gestage opkomst van alt right online en offline "te verwachten" was (of zelfs "onvermijdelijk")? Ik denk het niet. Ik denk dat het eerlijk noch constructief is om het publieke debat te zien als een pendule die van tijd tot tijd naar de radicaal andere kant slingert dan waar ze vandaan komt, alsof dit gewoon de natuurlijke gang van zaken is. Of is het werkelijk zo dat, omdat je de ene dag doorgedreven feminisme hebt, je de volgende dag ergens een vrouw moet gaan duwen? En is dat dan het toonbeeld van een samenleving in balans? Ik denk dat we eerder, zoals met een Ouijabord, al dan niet bewust de pendule ergens neerplanten waar we als maatschappij denken dat ze thuishoort. Ik geloof met andere woorden niet dat we deze ontploffing aan rechts-conservatief gedachtengoed te danken hebben aan de "alomtegenwoordigheid van feminisme" of de "pampermaatschappij van woke" of whatever tegenhangers van progressieve ideeën erover te zeggen hebben. Ik denk dat we het te danken hebben aan het feit dat we feminisme überhaupt geen serieuze kans hebben gegeven, toen niet en nu niet. Het Overton window van feminisme is niet zozeer teruggekeerd naar de standaardpositie, waar we terugdeinzen om onszelf feministen te noemen, als dat het er nooit succesvol van is losgekomen. Dat kan ook moeilijk anders als je er zo snel en vurig voor wordt afgestraft.
Het feit dat we tegenwoordig nog steeds opgescheept zitten met opiniemakers zoals T*rfs, V*ndermassen, D*ornaert, of met edgelord-columnisten zoals P*eters en S*gers, toont je dat de slinger intussen toch echt wel al lang ergens achtergebleven is. Ik denk niet dat ik naar De Tafel van Gert ga kijken, maar ik kan me niet inbeelden dat er daar veel feministische standpunten vertegenwoordigd worden (en serieus genomen), en ik weet dat Bart Schols er ook maar grinnikend zijn schouders voor ophaalt. In het algemeen geven we in dit post-woke era (fuck wie zegt zelfs zo'n dingen, waarom schrijf ik dat zo) feminisme een even kleine kans als ervoor. Het enige dat er veranderd is, is dat we het anders verpakken. We doen met zijn allen wel alsof we ergens met woke en feminisme een duistere afslag hebben genomen en nu angstvallig terug naar veiligere oorden proberen te navigeren. Opiniemakers en alt right-bewegingen bedienen zich gretig van deze stroman om hun bestaan telkens opnieuw te rechtvaardigen. Je merkt dat aan het feit dat ze hun (zeer mainstream) standpunten presenteren alsof het gaat om de meest niche counter culture meningen: "iedereen denkt dit, maar alleen ik durf het ook te schrijven!", "ik zal dit wellicht niet meer mogen zeggen"... Gast, gij schrijft voor de krant. Gij zijt de publieke opinie: it's you. Maar het is handig om een verzonnen vijand te hebben die zo "krachtig" is dat je er alles en om het even wat aan kunt toeschrijven; "het probleem met lage geletterdheid bij jongens is de feminisering van het onderwijs", "in het onderwijs willen we van jongens meisjes maken", "we moeten terug naar het gezin waarin de man broodwinner is en de vrouw zich ontfermt over het huis"... je denkt misschien dat ik dit soort statements verzin, aangezien ik er geen bronvermelding bij geef, maar hou je vast: daar gaat het volgende stuk over. De titel zal zijn 'HET ANTIFEMINISME VAN DE MID-JAREN 2010 (2)'. Voorspelbaar, doch toepasselijk (dat zal niet de titel zijn).
We hebben even met onze ogen geknipperd en bevinden ons plots opnieuw in de anti-SJW kruistocht: het is gewoon weer 'bad because woman'. We herhalen het vaak genoeg zodat een toevallige voorbijganger denkt dat dit de consensus is, zodat die hopelijk op de kar springt. Het is Gamergate opnieuw, maar dan mainstream - met alle gevolgen van dien. Oké, ik besef dat dit niet de hoopvolle toon is waarmee je het best een ellenlang stuk afsluit om de lezer te bedanken voor de inzet en volharding, maar ik weet het ook niet meer! We... komen er wel?????? Maar waar~
_____________________________
[b] Stuart, B. (2014, oktober). #GamerGate: the misogynist movement blighting the video games industry. The Telegraph.
[c] Heron, M. J., Belford, P. & A. Goker (2014). Sexism in the circuitry: female participation in male-dominated popular computer culture. ACM SIGCAS Computers and Society 44(4). 18-29.
[d] Gray, E. (2019, december). In The 2010s, Celebrity Feminism Got Trendy. Then Women Got Angry. Huffpost.
[e] Traister, R. (2014, augustus). Beyoncé's VMA Performance Was the Feminist Moment I've Been Waiting For. The New Republic.
[f] Knevels, E. (2014, september). "Heb het gevoel dat we iets vergeten zijn". VRT NWS.
[g] Bates, L. (2017, april). What I have learned from five years of Everyday Sexism. The Guardian.
[h] Femme de la rue op IMDB.
[i] Schillebeeckx, Y. (2015, maart). "Mijn naam is niet Hey Sexy". De Morgen.
[j] Schillebeeckx, Y. (2015, maart). Wie onze billen ongevraagd vastpakt, pleegt een aanslag: Wij Overdrijven Niet. Weekend Knack.
[k] Boudry, M. (2014, november). Nergens woekeren de kiemen van het fascisme zo vrijelijk als in de open liberale samenleving. De Morgen.
[l] Pohlmann, J. (2015, december). Faalt ons té gefeminiseerd onderwijs erin om jongens nog geboeid te houden? De Morgen.
[m] Pohlmann, J. (2014, november). Ik ben beschaamd om een man te zijn. De Morgen.
Reacties
Een reactie posten